Jaarlijks breekt gemiddeld circa 25 keer brand uit in een rijksmonument. Daarbij kan aanzienlijke schade ontstaan, waarbij monumentale waarden of zelfs het gehele monument verloren kunnen gaan.
Brandveiligheid in historische gebouwen vraagt extra aandacht vanwege het verhoogde brandrisico en de vaak beperkte of zelfs onmogelijkheden bij brandbestrijding zonder passende maatregelen, zoals een sprinklerinstallatie.
Er blijkt vaak beperkte kennis bij gebouweigenaren, beheerders en gebruikers over brandveiligheid en over de doelstellingen van wet- en regelgeving. Hierdoor ontbreekt het doorgaans aan een duidelijke brandveiligheidsdoelstelling of -visie. Het beschermen van rijksmonumenten tegen brand is geen wettelijk eis! Daarbij blijken er onvoldoende financiële middelen beschikbaar en is men zich vaak niet bewust van wie verantwoordelijk is voor de brandveiligheid.
Incidenten in historische gebouwen
De geschiedenis leert dat brand een grote bedreiging is voor cultureel erfgoed. Door de eeuwen heen zijn er over de hele wereld grote branden geweest waardoor letterlijk veel in rook is opgaan. De afgelopen decennia is een groot aantal musea verwoest door brand, zoals het National Museum of Natural History in New Delhi in 2016, het Czech National Museum in Praag tijdens een renovatie in 2016, het Brazil National Museum in Rio de Janeiro in 2018 en een brand in het Nationaal Museum in Jakarta heeft in september 2023 een groot deel van het museum in de as gelegd.
In het voorjaar van 2024 heeft een grote brand bijna 80% van het voormalige monumentale beursgebouw in Kopenhagen verwoest. De toren van meer dan 400 jaar oud ging daarbij verloren. Ook zijn er diverse bibliotheekbranden geweest, zoals in 2021 in de Bibliotheek van de Jagger Library van de Universiteit van Cape Town in Zuid-Afrika. De bibliotheek bevatte onvervangbare zeldzame boeken, manuscripten en historische documenten die zijn verloren. Tijdens de Arabische Lente in 2011 werd het historische Institut d’Égypte in Caïro – Egypte – en opgericht door Napoleon Bonaparte in 1798, in brand gestoken. Het instituut herbergde een unieke collectie manuscripten en zeldzame boeken, waarvan veel verloren ging. De Anna Amalia Bibliotheek, een van de beroemdste bibliotheken in Duitsland met een rijke collectie aan historische boeken, manuscripten en kunst- en erfgoedobjecten zwaar werd beschadigd door een brand in 2004. De bibliotheek bevatte unieke werken, waaronder zeldzame middeleeuwse manuscripten en eerste edities van klassieke literatuur. Ongeveer 50.000 boeken gingen verloren, waaronder werken uit de 16e tot de 18e eeuw.
Ook veel kerken zijn afgebrand zoals de Basiliek van Nantes, Frankrijk, in 2015 en de kathedraal van Longford in Ierland in 2009. In 2019 heeft brand de Notre Dame in Parijs grotendeels verwoest en is in 2024 de torenspits van de kathedraal van Rouen in Frankrijk tijdens werkzaamheden grotendeels verloren gegaan.
De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) maakte een overzicht van incidenten in Nederlandse kerken en publiceerde de poster Brandveiligheid in kerken – bewust in 5 stappen (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 2020). Er woedden in een periode van 10 jaar in zeker 430 kerken en kloosters kleine tot zeer grote branden. Bij 38 kerken en kloosters ging het om een zeer verwoestende brand. Voorbeelden zijn het verlies van de Sint Urbanuskerk Amstelveen in 2018 waarvan alleen de toren behouden bleef en de Onze Lieve Vrouwe Geboortekerk in Hoogmade in 2019. Deze branden leidden in alle gevallen tot een financiële schade boven € 50.000 en in 11 gevallen zelfs tot een schade van ver boven €1.000.000. Los van het financiële verlies is veel cultuurhistorische waarde, gebouw en inventaris, vernietigd en daarbij is er steeds een maatschappelijk verlies: de kerk is een verbindende factor in een gemeenschap, voor kerkgangers én omwonenden.
Economische schade
Naast het verlies van cultuurhistorische en maatschappelijke waarden is ook sprake van economische schade. Veel toeristen bezoeken specifiek de historische gebouwen en de gevolgen van toeristen die wegblijven zullen zeker een enorme impact hebben. Entreegelden vormen een steeds belangrijkere bron van inkomsten, zeker voor musea.
Rol van sprinklers en watermist in brandveiligheid
Sprinklerinstallatie en watermistinstallaties zijn automatische blusinstallaties die een brand geheel automatisch, zonder tussenkomst van mensen, snel en effectief bestrijden. Ze kunnen een onderdeel vormen van de brandveiligheidsmaatregelen en zorgen dat de brand beperkt blijft tot het object of gebouwonderdeel dat vlam vat en dat de brand zich niet verder kan ontwikkelen. In de meeste gevallen wordt de brand gedoofd.
Het principe van de werking van sprinklers is eenvoudig. Een gebouw is voorzien van sprinklers die in een patroon onder het plafond zijn aangebracht. Wanneer brand ontstaat, zorgt de hete lucht dat het hittegevoelige element in de sprinklerkop wordt geactiveerd, waarna water over de brandhaard wordt gesproeid.
Sprinklerinstallaties zijn ontworpen om brand in een vroeg stadium te detecteren, te signaleren en automatisch te bestrijden. En bij brand, deze zodanig onder controle te houden dat de blussing kan worden voltooid door eigen personeel met kleine blusmiddelen of door de brandweer. De brandweer kan, wanneer ze aanwezig is, een veilige repressieve inzet doen, die meestal beperkt is tot nablussen of nacontrole.
Watermistinstallaties zijn net als sprinklers automatische blusinstallaties en maken gebruik van zeer fijne vernevelde waterdruppels (watermist) die ontstaat door onder hogedruk water door de speciale sproeiers (nozzles) te voeren. De kleine waterdruppels (nevel) die ontstaan, zijn in staat om snel warmte te onttrekken uit de brand en lokaal zuurstof te verdringen door middel van stoomvorming.
Niet-automatische sprinklerinstallaties
Er bestaan ook niet-automatische systemen, vaak gebruikt in kerken en molens. Die missen echter de bluswatervoorziening en starten dus niet automatisch met blussen. Brandweervoertuigen fungeren bij niet automatische installaties als watervoorziening, wat resulteert in tijdvertraging en verhoogde risico’s doordat de brand zich verder kan verspreiden dan waarvoor de sprinklerinstallatie is ontworpen. Deze installaties voldoen niet aan de sprinklervoorschriften, immers de bedoelding van een sprinklerinstallatie is om in een vroeg stadium van een brand te starten met blussen.
Bij modernisering van de bestaande installaties doet men er verstandig aan om de installatie te automatiseren, dat betekent dat er een bluswatervoorziening met pomp bij moet komen. Bij veel kerken blijkt die in het verleden te zijn verwijderd.
Uiteraard is het niet verstandig om de sprinklerinstallatie af te koppelen. Ondanks dat er sprake is van schijnveiligheid, kan het wel eens het laatste redmiddel zijn, dat de brandweer kan gebruiken voor het redden van het historische gebouw.
Meer lezen?
De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed besteedt in haar kennisbank aandacht aan dit onderwerp. Meer informatie is te vinden via: https://kennis.cultureelerfgoed.nl/index.php/Thema/Brand
Of:
Ga naar het artikel ‘Brandveiligheid en sprinklers in kerken’
